“Als je je doel verloren bent, ben je je weg kwijt.”

- Friedrich Nietzsche, Duitse filosoof

Ja, ik wil op de hoogte blijven van de activiteiten van het Huis voor Zingeving en de gratis nieuwsbrief ontvangen.

Enkele jaren geleden vond er in München een ontmoeting plaats tussen de bekende Duitse atheïstische filosoof Jürgen Habermas en kardinaal Ratzinger. Beiden – zowel de verlichtingsfilosoof als de kerkleider – onderstreepten bij deze gelegenheid dat gelovigen en ongelovigen met elkaar in dialoog moeten treden en zo van elkaar kunnen leren.

Habermas vraagt de seculiere samenleving om op een nieuwe manier te leren omgaan met en een nieuw begrip te ontwikkelen van religieuze overtuigingen. Daarbij stelt hij de vraag of de seculiere rede wel een voldoende grondslag kan vormen voor de ontwikkeling van een democratische constitutionele staat.

Ratzinger houdt op zijn beurt een pleidooi voor de noodzaak van bepaalde morele principes om een vrije samenleving in stand te houden en waarschuwt daarbij voor de gevaren van wat hij de 'pathologieën van rede en religie' noemt.

Jürgen Habermas wordt voornamelijk gelezen door filosofen en sociologen, maar zijn naam is ook bekend bij een breder publiek. Habermas is een verbindend denker, die heel wat facetten van de menselijke samenleving bij elkaar brengt. Als een rode draad door zijn werk loopt de overtuiging dat een beperkte instrumentele opvatting van rationaliteit die slechts uit is op controle, efficiëntie en effectiviteit heilloze gevolgen kan hebben voor onze samenleving. Hij is altijd op zoek naar een breder concept van rationaliteit. De basis voor die redelijkheid en rationaliteit vindt hij in de dialoog. Hij pleit voor een herrschaftsfreie gesprekssituatie waarin gesprekspartners elkaar als gelijke redelijke individuen erkennen en waarin de argumentatieve dialoog ongestoord door macht of vooroordelen gevoerd kan worden. Habermas hanteert dus geen metafysische opvattingen over waarheid, geldigheid en moraliteit.

Religie is voor Habermas geen nieuw thema, maar de rol van religie evolueert in zijn werk in het verloop van de tijd. Vroeger stond hij vrij onverschillig, zelfs licht vijandig tegenover het belang van religie in de samenleving. Hij zag religie als een premoderne en dus achterhaalde vorm van sociale integratie, als een tijdelijke overgangsfase in het proces van modernisering van ons wereldbeeld en onze cultuur, die gekenmerkt wordt door rationalisering en onttovering. Vandaag de dag erkent hij dat religie een rol heeft die de filosofie niet kan opnemen. Hij erkent nu uitdrukkelijk de plaats van religie in het politieke domein (politiek-ethisch project) en beklemtoont de potentieel verrijkende verhouding en wisselwerking tussen geloof en rede.

Het is voor velen verrassend dat deze kritische filosoof, verdediger van het secularisme, opeens oog heeft voor de religieuze dimensie van het bestaan en erkent dat deze dimensie een bepalende rol kan spelen binnen het democratische politiek-ethische project. Hij wijst niet alleen op het belang van wederzijdse tolerantie tussen religies en de seculiere levensfilosofieën, maar ook op het feit dat seculiere samenlevingen zullen moeten leren omgaan met de blijvende aanwezigheid van religie. Habermas stelt dat de seculiere natuur van de democratische rechtsstaat niet impliceert dat religie zomaar uit de samenleving kan of mag worden uitgebannen. Onze cultuur van mensenrechten, democratie, vrijheid en gelijk respect is immers schatplichtig aan de christelijke erfenis en het zou fout zijn ons van deze bron van solidariteit en betekenis af te snijden. Religie wordt nu ook ernstig genomen als gesprekspartner voor de geseculariseerde rede, waarbij beide open moeten staan voor elkaars cognitieve inbreng. Religies kunnen bijdragen aan een politiek-ethisch besef, een besef dat we als mensen met een tekort zullen moeten leven, maar dat het niettemin mogelijk en waardevol is om zich te engageren voor meer gerechtigheid en het goede leven. De invalshoek van Habermas kan een interessante eyeopener zijn voor atheïsten en seculiere burgers.

Habermas is ervan overtuigd dat een exclusief (uitsluitend) humanisme niet de enige optie is en biedt tegenwicht voor het 'militant' en 'fundamentalistisch' atheïsme. Ratzinger onderstreept in deze dialoog dat de religie zich laat uitdagen door de rede en ermee in gesprek gaat. Een religie die elk contact met de menselijke redelijkheid verliest, is gevaarlijk en kan ontsporen in het tegendeel van wat menselijk is. Habermas en Ratzinger hebben met dit publieke gesprek alvast het goede voorbeeld gegeven.

Bron: Jürgen Habermas & Joseph Ratzinger.((2009).Dialectiek van de secularisering; over rede en religie. Klement/ Pelckmans.

Geplaatst op 07/10/2011
door Hans Pijnaker


Klik hier voor de huisregels.

Klik hier om terug te gaan naar "Recente berichten"